Soʻz boyligi: yodlash emas, esda saqlash
Har bir til oʻrganuvchi buni boshdan kechirgan: kecha yodlagan oʻnta soʻzning bugun yarmi esimda yoʻq. Muammo sizda emas — usulda. Mexanik takrorlash qisqa xotiraga yozadi, uzoq xotiraga emas. Tildosh soʻz oʻrgatishni butunlay boshqacha quradi: unutish ilmi (spaced repetition) va har bir soʻzni tirik birlik sifatida koʻradigan lexical unit yondashuvi asosida.
Bu sahifada Tildosh lugʻat tizimi qanday ishlashini batafsil tushuntiramiz: soʻzlar qayerdan keladi, ular qanday saqlanadi, nima uchun aynan unutish arafasida eslatiladi va bu usul nega anʻanaviy «soʻz yodlash»dan farq qiladi.
Soʻz emas — lexical unit
Anʻanaviy lugʻatlarda birlik — «soʻz». Tildoshda esa birlik — lexical unit: bu bitta soʻz shakli boʻlishi mumkin, iboralar birikmasi boʻlishi mumkin, hatto butun jumla qolip ham. Sababi oddiy: odamlar yakka soʻzlarda emas, tayyor birikmalarda gapiradi. «Make» soʻzini alohida yodlash deyarli foydasiz — lekin «make a decision» (qaror qabul qilmoq), «make sure» (ishonch hosil qilmoq), «make friends» (doʻstlashmoq) birikmalarini bilsangiz, gapirish tezligingiz keskin oshadi.
Har bir lexical unit Tildoshda oʻz «pasporti»ga ega — Word Passport: maʻnosi, talaffuzi, misol jumlalar, qaysi mavzularda uchrashi va eng muhimi — Memory Trail, yaʻni bu birlik bilan boʻlgan barcha uchrashuvlaringiz tarixi. Qayerda birinchi koʻrdingiz, qachon xato qildingiz, qachon toʻgʻri ishlatdingiz — barchasi yozib boriladi. Bu tarix takrorlash jadvalini shaxsiylashtirish uchun ishlatiladi.
Lexeme va sense
Bir soʻzning har bir maʻnosi alohida birlik. «Run» — yugurmoq ham, boshqarmoq ham, «run out of» — tugab qolmoq ham. Har bir maʻno oʻz misollari bilan oʻrgatiladi, chalkashlik boʻlmaydi.
Soʻz shakllari
Go–went–gone kabi shakllar alohida yodlanmaydi — ular birlikning tabiiy qismi sifatida, misollar ichida oʻzlashtiriladi.
Collocation
Tabiiy birikmalar («strong tea», lekin «powerful engine») — aynan shu bilim nutqingizni «darslikdagi» emas, «jonli» qiladi.
Memory Trail
Har bir birlik bilan uchrashuvlaringiz tarixi: koʻrgan, xato qilgan, toʻgʻri ishlatgan kunlaringiz. Takrorlash jadvali shu tarixga qarab shaxsiylashadi.
Unutish ilmi: SRS
1885-yilda nemis psixologi German Ebbinghaus unutish egri chizigʻini kashf qildi: yangi maʻlumot birinchi soatda eng tez unutiladi, keyin unutish sekinlashadi. Lekin har bir takrorlash egri chiziqni «tekislaydi» — keyingi safar unutish sekinroq boʻladi. Bu — spaced repetition (oraliqli takrorlash) fanining asosi.
Tildosh SM-2 algoritmidan foydalanadi — 1987-yildan beri isbotlangan klassik jadval. Har bir kartochka uchun algoritm keyingi takrorlash vaqtini hisoblaydi: oson eslagan birlik keyingi safar uzoqroqdan keyin, qiynalgan birlik esa ertaroq eslatiladi. Natija — minimal vaqt ichida maksimal esda qolish. Jadval interfeysi almashtiriladigan (pluggable) qurilgan: kelajakda FSRS kabi aniqroq algoritmlarga maʻlumot yoʻqotmasdan oʻtish mumkin, chunki barcha takrorlash tarixi toʻliq saqlanadi.
Aynan oʻz vaqtida
Kartochka unutish arafasida eslatiladi — bir kun oldin emas, bir hafta keyin emas. Vaqtingiz tejaladi.
Shaxsiy jadval
Har bir birlik uchun alohida jadval: Memory Trail tarixiga qarab hisoblanadi.
Toʻliq tarix
Barcha takrorlashlar saqlanadi — kelajakdagi yaxshiroq algoritmlar uchun zamin tayyor.
Soʻzlar qayerdan keladi
Lugʻat sunʻiy roʻyxatdan emas, sizning hayotingizdan toʻplanadi. Suhbatda ishlatgan, lekin bilmagan soʻzingiz — bir bosishda lugʻatga tushadi. Micro-darsdagi yangi ibora — avtomatik saqlanadi. Tap-to-Meaning bilan matnda bosgan soʻzingiz — kartochkaga aylanadi. Har bir birlik qayerdan kelgani (kontekst) bilan birga saqlanadi — shuning uchun eslash oson: soʻz yolgʻiz emas, hikoya bilan keladi.
Suhbatdan
«Save» tugmasi — gaplashayotib uchragan iborani bir bosishda saqlang.
Darslardan
Micro-darslardagi kalit birliklar avtomatik lugʻatga qoʻshiladi.
Matnlardan
Tap-to-Meaning bilan bosgan soʻzlaringiz kartochkaga aylanadi.
Tanib olish emas — ishlata olish
Koʻpchilik ilovalar faqat «tanib olish»ni tekshiradi: soʻzni koʻrsatib, tarjimasini soʻraydi. Lekin gapirish uchun «ishlata olish» kerak — soʻzni oʻz jumlaiingizda toʻgʻri qoʻllash. Tildosh toʻrt bosqichli mastery modelidan foydalanadi: recognition (tanib olish) → production (oʻzingiz ishlatish) → transfer (boshqa kontekstda qoʻllash) → delayed retention (oradan vaqt oʻtib ham eslash). Kartochka barcha toʻrt bosqichdan oʻtmaguncha «oʻzlashtirildi» deb belgilanmaydi.
Soʻz boyligi haqida savollar
Sifat miqdordan muhim. Tildosh kuniga 5–10 ta yangi lexical unit tavsiya qiladi — lekin har biri chuqur: misollar, talaffuz, kontekst. 50 ta yuzaki soʻzdan koʻra 7 ta puxta birlik foydaliroq. Jadval sizning surʻatingizga moslashadi: qiynalsangiz, yangi birliklar kamayadi; oson boʻlsa, koʻpayadi.
Soʻz boyligi — til oʻrganishning poydevori. Lekin poydevor mustahkam boʻlishi uchun uni toʻgʻri usulda qurish kerak: mexanik yodlash oʻrniga — fan, shoshilinchlik oʻrniga — tizim, yolgʻiz soʻzlar oʻrniga — tirik birliklar.
Tildosh lugʻat tizimi shu falsafada qurilgan. Kutish roʻyxatiga yoziling — ishga tushganda birinchi boʻlib sinab koʻring.